De in de Zomerstraat gevestigde fotograaf Hubertus Adrianus van der Schoot, net als Adriaan van Beurden, heeft een onmisbare bijdrage geleverd aan de galerij van Tilburgse portretten aan het begin van de 20e eeuw. Hun werk vormt een essentieel onderdeel van de lokale cultuurhistorie, door een uniek beeld te bieden van de Tilburgse samenleving uit die periode.
Hubertus Adrianus (Huub) van der Schoot, geboren in 1866 te Tilburg en aldaar overleden in 1929, was een prominente figuur in de fotografische wereld van Tilburg. Zijn loopbaan in de fotografie nam een aanvang als assistent bij De Lavieter & Co in Den Haag. Dit was een toonaangevende onderneming, bekend om haar portretten van de Nederlandse koninklijke familie, waaronder koningin Sophie, prins Alexander, en koning Willem III. Tussen 1884 en 1890 exploiteerde De Lavieter een filiaal in Tilburg, dat in 1890 door Huub van der Schoot werd overgenomen.
Onder de leiding van Van der Schoot specialiseerde het fotoatelier zich in het vervaardigen van Carte de Visite en Kabinetfoto’s, populaire vormen van fotografie in die tijd. Deze kleine, op visitekaartjes lijkende foto’s en iets grotere kabinetfoto’s waren een essentieel onderdeel van de sociale cultuur, gebruikt voor persoonlijke introductie en als aandenken. Hoewel het atelier voornamelijk deze diensten aanbood, stond het ook bekend om zijn af en toe avontuurlijke uitstapjes naar andere fotografische producten, waarmee het de artistieke grenzen van de fotografie van die tijd verkende.
Crayonportretten
In de advertentie van H. van der Schoot, werd mijn aandacht voor het eerst gevangen door het aanbod van een fotograaf om Crayonportretten te vervaardigen. Dit intrigerende aanbod kan mogelijk verklaard worden door de nabijheid van de Firma Briels, die in dezelfde straat was gevestigd en eveneens bekend stond om haar levensgrote crayonportretten. Deze artistieke techniek, waarbij fotografie en tekenkunst samenkomen, was destijds zeer geliefd.
Er waren twee methoden om een crayonportret te creëren, beide methoden vereisen een nauwgezette combinatie van fotografische vaardigheden en artistieke toets. Bij de eerste methode werd het negatief van de te portretteren persoon kort belicht op speciaal fotopapier. Dit resulteerde in een lichtgrijze, subtiele afdruk, die de basis vormde voor het verdere kunstwerk. Vervolgens gebruikte de kunstenaar krijt of potlood om diepte en contrast toe te voegen aan het portret, waarbij de donkere partijen zorgvuldig werden ingevuld en verfijnd. Deze techniek stelde de kunstenaar in staat om het fotografische beeld een persoonlijke en expressieve dimensie te geven.
De tweede methode betrof het gebruik van een speciale toverlantaarn, een vroege projector, waarmee de afbeelding van de foto op een groot vel papier werd geprojecteerd. De kunstenaar tekende vervolgens het portret na, gebruikmakend van de geprojecteerde afbeelding als leidraad. Deze benadering bood de kunstenaar de vrijheid om met schaal te spelen en details met uiterste precisie na te tekenen of zelfs bepaalde elementen te accentueren of te minimaliseren naar artistiek inzicht.
Beide methoden voor het vervaardigen van crayonportretten vereisten een delicate balans tussen technische fotografische kennis en traditionele tekenvaardigheden. Het eindresultaat was een uniek kunstwerk dat de tastbare kwaliteiten van een foto combineerde met de zachte, expressieve lijnen en schaduwen van een tekening. Deze portretten waren niet alleen populair vanwege hun esthetische waarde maar ook als een middel om de herinnering aan geliefden te bewaren met een persoonlijke toets die verder ging dan de gebruikelijke fotografie. De populariteit van dergelijke portretten in die tijd weerspiegelt een fascinatie met de kruising van kunst en technologie, een thema dat tot op de dag van vandaag relevant blijft.
Ik had een oproepje geplaatst op de website van Geheugen van Tilburg om te ontdekken of er nog crayonportretten in onze regio te vinden zijn. Wellicht zelfs eentje gemaakt door van der Schoot.
Ik kreeg een reactie van Frans Cools en die stuurde mij een portret van Petrus Schellen uit Udenhout. Het is niet met zekerheid te zeggen of dit crayonportret over een foto heen is gemaakt, of met behulp van projectie. Maar evengoed een prachtig voorbeeld uit de negentiende eeuw.
Marietje Kessels
Het verhaal van Marietje Kessels, het meisje dat in augustus 1900 werd verkracht en vermoord, is bekend bij iedere Tilburger. Haar noodlottige einde, gevonden in een gewelf van de Heilige Hart kerk op slechts 300 meter afstand van haar ouderlijk huis, schokte de hele gemeenschap. Ondanks uitgebreid onderzoek en speculatie, bleef de identiteit van haar moordenaar een mysterie, en niemand werd ooit veroordeeld voor deze gruwelijke misdaad. Verdachten varieerden van de koster tot de schilder, en zelfs de pastoor werd niet uitgesloten van verdenking. Tot op de dag van vandaag blijft de zaak onopgelost, mensen zijn nog steeds bezig om aan de hand van archiefmateriaal en nieuwe onderzoeksmethoden een dader aan te wijzen.
Ondanks de beperkte hoeveelheid fotografisch materiaal dat van Marietje Kessels bestaat, is één van de weinige afbeeldingen van haar vastgelegd door de lens van Huub van der Schoot. Deze foto, hoewel zeldzaam, biedt een onschatbaar visueel aandenken aan het meisje, een herinnering aan haar leven dat voortleeft in de geschiedenis van Tilburg.
Opvolging
Petrus Adrianus Antonius (Piet) van der Schoot, geboren op 24 februari 1896 in het bruisende Tilburg. Als oudste zoon van de gerenommeerde fotograaf Hubert van der Schoot en Aline van West, was Piet voorbestemd om in de voetsporen van zijn vader te treden.
Met een passie voor beelden en een scherp oog voor detail, nam Piet het roer over van de geliefde fotostudio van zijn vader, gevestigd aan de levendige Zomerstraat in Tilburg. Vanaf 1929 tot 1960 was dit zijn thuis en werkplek, waar hij de nalatenschap van zijn vader voortzette onder de vertrouwde naam H. van der Schoot.
Helaas werd het verhaal van Piet van der Schoot vroegtijdig afgebroken. Slechts kort na de onteigening van zijn geliefde woning/fotoatelier, sloot hij zijn ogen voor de laatste keer op 30 juni 1960 in Tilburg.
Bronnen:
Regionaal Archief Tilburg
WiKi Midden-Brabant
Truth in Photography
RKD